نوع مقاله : علمی-پژوهشی
نویسندگان
1 استاد گروه تاریخ، دانشگاه شهید چمران اهواز
2 دانشجوی دکتری رشته تاریخ دانشگاه شهید چمران اهواز
چکیده
پادشاهان قاجار تا قبل از انقلاب مشروطیت، با گسترش و توسعۀ دیوانسالاری، توانستند سلطۀ سیاسی خود را که از ویژگی خودکامگی برخوردار بود، بر جامعه تسری دهند. بنابراین هدف این مقاله بررسی پدیده خودکامگی سیاسی به اتکای دیوانسالاری و بر اساس الگوی دولت پاتریمونیال ماکس وبر میباشد.
در ساختار سیاسی قاجاریه، شاه که در رأس همه امور بود، در نقش حاکم پاتریمونیالی عمل میکرد که بنا به میل و اراده خود و با ملاکهایی که خود تعیین میکرد، اعضای دیوانسالاری را انتخاب مینمود، با نظارت شدید، آنها را کنترل و هر زمان که دامنۀ اقتدارش با خطر کاهش تهدید میشد، به حذف آنها از مجمع دیوانسالاران مبادرت میکرد. اعضای دیوان سالاری نیز در مقابل، تلاش خود را بر تقویت سلطه سنتی شاه بر جامعه با ایفای وظیفۀ سرسپردگیشان متمرکز میکردند. آنها میدانستند بقا و دوامشان، بستگی مستقیمی با عملکردشان در جهت افزایش اقتدار خودکامه شاه داشت. در سلطۀ سنتی وبری، خودکامگی وجهی از اقتدارطلبی است که به کمک شرایط خاصی از جمله وجود یک دیوانسالاری وابسته به حکومت محقق میشود، به گونهای که دیوانسالاری بازوی اجرایی یک فرمانروای پاتریمونیال میباشد.
کلیدواژهها
عنوان مقاله [English]
Patrimonialism and Political Despotism During the First Part of Qajar Dynasty
نویسندگان [English]
- Mohammad Reza Alam 1
- Shahram Jalilian 1
- mohammad afsari rad 2
1 Professor of History Department, Shahid Chamran University of Ahvaz
2 PhD student in History of Shahid Chamran University of Ahvaz
چکیده [English]
The Qajar kings managed to spread their political dominance, characterized by despotism, over Iranian society through the expansion and development of burocracy prior to the constitutional revelution. In this regard the current study purports to investigate the relience of political despotism on burocracy during this period using Weber's model of patrimonialism. In the Qajar political structure, the king presiding over all issues of political authoriry, acted as a patrimonial ruler. The king appointed burocratic staff at will, based on self-designated criteria, controlling them through strict surveillance, and removing them from burocratic circles when threatening his power. The burocrats in return acting as his devotees, focused their efforts on consalidating his traditional dominance over society, knowing that their survival was directly dependent upon their performance in this respect. In Weberian traditional authority, despotism is a dimension of authoritarinism accomplished under special conditions, including the existence of a dependent state burocracy which actes as the executive arm of the patrimonial ruler.
کلیدواژهها [English]
- Patrimonialism
- Despotism
- Traditional Dominance
- king
- Burocracy
- Qajar dynasty
منابع و مآخذ
کتب
آبراهامیان، یرواند(1379). ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران، نشر نی.
آپراکرامبی، نیکلاس و دیگران(1367). فرهنگ جامعهشناسی، ترجمه حسن پویان، تهران، چاپخش.
آخوندزاده، میرزا فتحعلی(1395). مکتوبات کمالالدوله، تصحیح و چاپ علیاصغر حقدار، بیجا.
آدمیت، فریدون و هما ناطق(1356). افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در آثار منتشر نشده دوره قاجار، تهران، آگاه.
آدمیت، فریدون(1363). اندیشههای طالبوف تبریزی، تهران، دماوند.
آشوری، داریوش(1366). دانشنامه سیاسی، تهران، سهروردی و مروارید.
آصف، محمدهاشم(2537). رستمالتواریخ، تصحیح محمد مشیری، تهران، شرکت سهامی کتابهای جیبی.
اتحادیه، منصوره(1371). خاطرات تاجالسلطنه، تهران، نشر تاریخ ایران.
احتشامالسلطنه(1367). خاطرات، تهران، زوار.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن (1350). روزنامه خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، امیرکبیر.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن (1357). صدرالتواریخ، به کوشش محمد مشیری، تهران، روزبهان.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن (1367). تاریخ منتظم ناصری، تصحیح محمداسماعیل رضوانی، جلد3، تهران، دنیای کتاب.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن(1357). خلسه (مشهور به خوابنامه)، بهکوشش محمود کتیرایی، تهران، توکا.
امانت، عباس(1382). قبله عالم: ناصرالدین شاه قاجار و پادشاهی ایران، ترجمه حسن کامشاد، تهران، کارنامه.ک
امینالدوله، علیخان(1355). خاطرات سیاسی میرزا علیخان امینالدوله، تهران، امیرکبیر.
بابائی، غلامرضا و بهمن آقائی(1365). فرهنگ علوم سیاسی، جلد اول، تهران، ویس.
بروگش، هینریش(1367). سفری به دربار سلطان صاحبقران، ترجمه محمدحسین کردبچه، تهران، اطلاعات.
بشیریه، حسین(1374). جامعهشناسی سیاسی، تهران، نشر نی.
بنجامین، س. ج. و(1363). ایران و ایرانیان عصر ناصرالدین شاه، ترجمه محمدحسین کردبچه، تهران، انتشارات جاویدان.
بیانی، خانبابا(1375). پنجاه سال تاریخ ناصری، تهران، نشر علم، جلد 2.
تبریزی(طالبوف تبریزی)، میرزاابوطلب (1312). سفینه طالبی یا کتاب احمد، جلد دوم، اسلامبول، چاپخانه اختر.
تنکابنی، حمید(1383). درآمدی بر دیوانسالاری در ایران، تهران، علمی و فرهنگی.
جونز، سر هار فورد(1386). سفرنامه جونز، ترجمه مانی صالحیعلامه، تهران، نشر ثالث.
خورموجی، محمدجعفر(1344). حقایقالاخبار ناصری، به کوشش حسین خدیوجم، تهران، زوار.
دروویل، گاسپار(1387). سفرنامه دروویل، ترجمه جواد محیی، تهران، گوتنبرگ.
دو سرسی، کنت(1362). ایران در 1839-1840م(سفارت فوقالعاده کنت دوسرسی). ترجمه احسان اشراقی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
دوستعلیخان معیرالممالک(1390). رجال عصر ناصری، تهران، نشر تاریخ ایران.
روششوار، ژولین(1378). خاطرات سفر ایران، ترجمه مهران توکلی، تهران، نشر نی،
سالور(عین السلطنه)، قهرمان میرزا(1376). روزنامه خاطرات، بهکوشش محسن میرزایی، تهران، زریاب، ج1
سپهر(لسانالملک)، محمدتقی(1377). ناسخالتواریخ قاجاریه، بهکوشش جمشید کیانفر، تهران، اساطیر.
سیمونیچ، ای. او(1353). خاطرات وزیر مختار، ترجمه یحیح آرینپور، تهران، پیام.
فروند، ژولین(1383). جامعهشناسی ماکس وبر، ترجمه عبدالحسین نیکگهر، تهران، توتیا.
فوریه(1368). سه سال در دربار ایران، ترجمه عباس اقبال آشتیانی، به کوشش همایون سعیدی، تهران، دنیای کتاب.
قزوینی، محمدحسین(1370). قانون قزوینی، به کوشش ایرج افشار، انتشارات طلایه، تهران.
کاتوزیان، محمدعلی همایون(1372). اقتصاد سیاسی ایران، ترجمه محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران، نشر مرکز.
کاضمزاده، فیروز(1354). روس و انگلیس در ایران 1914-1864، ترجمه منوچهر امیری، تهران، شرکت سهامی کتابهای جیبی.
کرزن، جرج، ن(1362). ایران و قضیه ایران، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، جلد اول، تهران، علمی و فرهنگی.
کرمانی، میرزا آقا خان(بی تا). صد خطابه، ویراستار محمدجعفر محجوب، شرکت کتاب، بی جا.
کرمانی، ناظمالاسلام(1346). تاریخ بیداری ایرانیان، به اهتمام علی اکبر سعیدی سیرجانی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
کمالی طه، منوچهر(1356). اندیشه قانون خواهی در ایران سده نوزدهم، بیجا، بی نا.
لمبتون، آن. ک. س.(1375). ایران عصر قاجار، ترجمه سیمین فصیحی، تهران، انتشارات جاودان خرد.
مارکام، کلمنت(1367). تاریخ ایران در دوره قاجار، ترجمه میرزا رحیم فرزانه، بهکوشش ایرج افشار، تهران، نشر فرهنگ ایران.
مستوفی، عبدالله(1388). شرح زندگانی من، تهران، زوار.
ملکآرا، عباسمیرزا(1306). شرح حال، بهکوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، بابک.
ملکم، جان(1382). تاریخ ایران، ترجمه میرزا حیرت، تهران، دنیای کتاب.
موریه، جیمز(1386). سفرنامه جیمز موریه، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، توس.
مونسالدوله(1380). خاطرات، به کوشش سیروس سعدوندیان، تهران، زرین.
میرزاقاجار، جهانگیر(1327). تاریخ نو، به اهتمام عباس اقبال، تهران، کتابخانه علیاکبر علمی و شرکاء.
ناطق، هما(1358). مصیبت وبا و بلای حکومت، تهران، گستره.
نفیسی، سعید(1366). تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر، جلد اول، تهران.
نواب تهرانی، میرزا مهدی(1376). دستورالاعقاب، تصحیح سید علی آلداوود، تهران، نشر تاریخ ایران.
وبر، ماکس(1394). اقتصاد و جامعه، ترجمه عباس منوچهری و مهرداد ترابینژاد و مصطفی عمادزاده، تهران، سمت.
ورهرام، غلامرضا(1367). نظام سیاسی و سازمانهای اجتماعی ایران در عصر قاجار، تهران، معین.
وقایع اتفاقیه، 1275.
هامبلی، گاوین(1387). ایران در زمان فتحعلی شاه و محمدشاه قاجار. تاریخ ایران کمبریج دوره افشار و زند وقاجار، ترجمه مرتضی ثاقبفر. تهران، جامی.
مقالات
آقازاده، جعفر(1396). «اقدامات فتحعلی شاه قاجار برای کسب مشروعیت سیاسی بر اساس روشهای جاری دوره اسلامی»، فصلنامه پژوهشهای تاریخی، سال 53، دوره جدید، سال نهم، شماره یکم (پیاپی33)، بهار 1396، صص 107-126.
اجتهادی، مصطفی(1371). «ساختار قدرت در عهد قاجاریه»، نشر دانش، شماره 74، صص 9-17.
اشرف، احمد(1347). «ماکس وبر و علوم اجتماعی.» مجله سخن، دوره هفدهم، شماره 11و 12.
اکبری، محمدعلی(1387). «خوانشهای نظری از دولت پیشامشروطگی ایران». نشریه تاریخ ایران، زمستان ، شماره 59، صص 1-26.
بشیریه، حسین(1375). «ایدئولوژی و فرهنگ سیاسی گروههای حاکم در دوره پهلوی»، نشریه نقد و نظر، ش 7-8، صص 74-85.
جعفری، علی و دهقاننژاد، مرتضی و الهیاری، فریدون(1395). اصلاح نظام اداری ایران در عصر قاجار با تاکید بر قانون استخدام کشوری، فصلنامه تاریخ اسلام و ایران، سال 26، دوره جدید، شماره 29، پیاپی 119(بهار 1395).
حجاریان، سعید(1374). «ساخت اقتدار سلطانی»، مجله اطلاعات سیاسی و اقتصادی، شماره 91-92.
دهنوی، نظامعلی(1382). «سازمان دیوانی و تحول آن در دوره قاجار(عهد اول)»، گنجینه اسناد، ش 50-49، صص 4-15.
رحمانیان، داریوش و هژبریان، حسین(1391). استبداد و انحطاط ایران از نظر سفرنامه نوسان خارجی، نشریه مطالعات تاریخ اسلام، سال چهارم، شماره 13، تابستان 1391.
میرزایی، آیتالله(1395). «ناسیونالیسم و مدرنیته سیاسی در مشروطه ایرانی»، جامعهشناسی تاریخی، دوره 8، شماره 2 (پاییز و زمستان 1395)، صص 171-195.
وطندوست، غلامرضا(1379). «ساختار قدرت و اوضاع اجتماعی و اقتصادی ایران در دوره ناصری و مظفری»، پژوهشنامه علوم انسانی، پائیز و زمستان 1379، شماره 28، صص 180-199.
منابع لاتین
Bakhash,Shaul(1971)”The Evolution of Qajar Bureacracy 1779-1879”,in Middle Eastern Studies,vol.7,Nr.2.london.
Farzaveh, Mateo Mohammad, (2015), The Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani, Syracuse: Syracuse University Press.
Meredith,Colin(1971)”Early Qajar Administration:An Analysis of its Development and Functions”,in Iranian studies,vol.IV,usa.
Moazami. Reza(2013). State. Religion and revolution in iran 1796 to the present,new york , palgrave macmilian.
sheikholeslami, A. Reza(1971). " The Sale of Offices in Qajar Iran, 1858-1859," Iranian Studies, Vol IV, No. 2-3(Spring – Summer, 1971).
)