جامعه‌پژوهی فرهنگی

جامعه‌پژوهی فرهنگی

مبانی فقهی و حقوقی استصحاب در دادرسی مدنی با نگرشی جامعه‌شناختی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه حقوق خصوصی، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران
2 استادیار گروه حقوق خصوصی، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران
3 استادیار گروه حقوق عمومی، واحد شیراز، دانشگاه آزاد اسلامی، شیراز، ایران
10.30465/scs.2025.51856.3009
چکیده
قاعده استصحاب که در فقه امامیه با هدف حفظ وضعیت سابق در صورت شک شکل گرفته، در گذار تاریخی خود به یکی از ابزارهای تثبیت نظم حقوقی و اجتماعی بدل شده ‌است. این پژوهش با بهره‌گیری از نظریه تاریخ مفهومی راینهارت کوزلک، به تحلیل چندوجهی استصحاب در سه سطح فقهی، حقوقی و جامعه‌شناختی می‌پردازد. مطالعه حاضر نشان می‌دهد که استصحاب نه‌تنها در فقه، بلکه در مواد قانون مدنی و آیین دادرسی مدنی نیز حضوری ساختاری دارد و نقش آن در استمرار حقوق مکتسبه و تصمیم‌گیری قضایی برجسته است. همچنین با تکیه بر مفاهیمی چون افق انتظار، انباشت معنایی و نهادینه‌سازی مفاهیم، تبیین می‌شود که استصحاب چگونه به یکی از سازوکارهای اعتماد عمومی، امنیت قضایی و مدیریت اختلافات در جامعه تبدیل شده ‌است. تحلیل تاریخی-اجتماعی این قاعده نشان می‌دهد که استصحاب تنها ابزار رفع تردید نیست، بلکه الگویی برای بازتولید نظم در بسترهای متکثر سیاسی، حقوقی و فرهنگی است. این پژوهش، با نگاهی میان‌رشته‌ای، سعی دارد پیوند پنهان میان عقلانیت فقهی و کارکرد اجتماعی قواعد حقوقی را برجسته سازد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Jurisprudential and Legal Foundations of Istishab in Civil Procedure with a Sociological Perspective

نویسندگان English

zahra soltani 1
ali pourjavaheri 2
mohammad ali shek movahed 3
1 Ph.D. student in Private Law, Yasouj Branch, Islamic Azad University, Yasouj, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Private Law, Yasouj Branch, Islamic Azad University, Yasouj, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Public Law, Shiraz Branch, Islamic Azad University, Shiraz, Iran.
چکیده English

The principle of Istishab, originally developed in Imamiyyah jurisprudence to preserve a previous legal state in the face of doubt, has, over time, evolved into a key instrument for maintaining legal and social order. Drawing on Reinhart Koselleck’s theory of conceptual history, this study offers a multifaceted analysis of Istishab at three levels: jurisprudential, legal, and sociological. The findings reveal that Istishab not only holds a foundational place in Islamic jurisprudence, but also has a structural presence in Iran’s Civil Code and Code of Civil Procedure, playing a vital role in upholding acquired rights and guiding judicial decision-making. Furthermore, through concepts such as horizon of expectation, semantic accumulation, and institutionalization of meaning, the study explains how Istishab functions as a mechanism for fostering public trust, ensuring legal certainty, and managing social disputes. The historical-sociological analysis demonstrates that Istishab is not merely a tool for resolving doubt, but a model for reproducing order within diverse political, legal, and cultural contexts. Taking an interdisciplinary approach, this research seeks to highlight the often-overlooked connection between jurisprudential rationality and the social function of legal principles.

کلیدواژه‌ها English

Istishab
Conceptual History
Sociology of Law
Rational Conduct
Civil Procedure
Legal Order

  • تاریخ دریافت 15 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 02 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 02 خرداد 1404
  • تاریخ انتشار 01 آذر 1405