Sociological Cultural Studies

Sociological Cultural Studies

Jurisprudential and Legal Foundations of Istishab in Civil Procedure with a Sociological Perspective

Document Type : .

Authors
zahra soltani 1
ali pourjavaheri 2
mohammad ali shek movahed 3
1 Ph.D. student in Private Law, Yasouj Branch, Islamic Azad University, Yasouj, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Private Law, Yasouj Branch, Islamic Azad University, Yasouj, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Public Law, Shiraz Branch, Islamic Azad University, Shiraz, Iran.
10.30465/scs.2025.51856.3009
Abstract
Introduction
The principle of Istishab, rooted in Imamiyyah jurisprudence as a means to preserve prior certainty in the face of doubt, has long held a significant role in legal reasoning and judgment. Over time, this rule has expanded beyond its jurisprudential origins to influence legislative frameworks and judicial practices in Iran. While most previous studies have focused on its theological and logical foundations, the structural and social roles of Istishab have received less attention. Drawing on Reinhart Koselleck’s theory of conceptual history allows for a dynamic interpretation of Istishab as a conceptual and institutional force in legal knowledge systems. Koselleck’s framework—especially the distinction between the "horizon of expectation" and "space of experience"—enables a re-reading of Istishab’s meaning and function across historical and legal contexts. This study aims to explore Istishab not merely as a jurisprudential tool, but as a mechanism for institutionalizing legal continuity and social stability.
Materials & Methods
This research employs a qualitative analysis of jurisprudential, legal, and sociological texts based on Koselleck’s theory of conceptual history. Data were collected through documentary analysis of primary sources in Islamic jurisprudence, Iran’s civil code, civil procedure law, and relevant legal-sociological literature.
Discussion& Results
A conceptual analysis of Istishab at the levels of jurisprudence, legislation, and society reveals its transformation from a technical principle to a legal stabilizing mechanism. Jurisprudentially, Istishab is anchored in rational custom (sīra ‘uqalāʾiyya), and many contemporary scholars classify it as a form of legal indication (amāra) with epistemic value in inferring real rulings. Legally, although not explicitly mentioned in the Civil Code or the Code of Civil Procedure, the effects of Istishab are evident in provisions regarding ownership, options in sale (khiarāt), liens, and debt claims. Historically, the concept evolved from the lexical meaning of “accompaniment” into a rule of continuity applied to doubtful legal states. Koselleck’s theory of conceptual temporality illustrates how Istishab acquired diverse meanings and functions in changing sociopolitical contexts. Furthermore, the institutionalization of Istishab in judicial reasoning—particularly through the presumption of continuity—demonstrates its embeddedness in legal memory and reasoning.
Conclusion
Findings show that Istishab plays a central role in maintaining legal stability and reducing litigation uncertainty. In civil disputes, it allows courts to presume the continuity of rights or obligations unless proven otherwise, thereby reinforcing procedural predictability. Socially, Istishab enhances public trust in the legal system by protecting individuals from arbitrary changes in their legal status. The principle also forms a practical bridge between classical jurisprudence and the needs of a modern legal system. Ultimately, Istishab functions not only as a tool for resolving doubt but as a normative model for legal continuity and institutional legitimacy. Its multilayered role affirms the necessity of interdisciplinary approaches in the study of fundamental legal concepts.
Keywords
Istishab
Conceptual History
Sociology of Law
Rational Conduct
Civil Procedure
Legal Order
Subjects
ابن منظور، محمد بن مکرم. (بی‌تا). لسان العرب (ج. 2). دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
امامی، سید حسن. (1399). حقوق مدنی، جلد ۱ تا ۷. تهران: انتشارات اسلامیه.
انصاری، مرتضی بن محمد امین. (1428ق). فرائد الأصول (ج. 3). قم: مجمع الفکر الاسلامی.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1391). دائرة‌المعارف دانشنامه حقوقی. تهران: گنج دانش.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1394). دائرة‌المعارف علوم اسلامی. تهران: گنج دانش.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1395). مبسوط در ترمینولوژی حقوق (ج. 1). تهران: گنج دانش.
حسن‌زادگان، محمدجواد. (۱۳۹۳). اصول فقه کاربردی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
حلی، نجم‌الدین جعفر بن حسن بن یحیى بن سعید هذلی. (1407ق). المعتبر فی شرح المختصر (ج. 2). قم: مؤسسة سید الشهداء (ع).
خراسانی، محمدکاظم. (بی‌تا). کفایة الاصول. قم: دارالکتب الاسلامیة.
خمینی، روح‌الله. (۱۳۷۱). تهذیب الاصول، جلد ۲. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خوئی، أبوالقاسم الموسوی. (1424ق). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرجال (ج. 20). قم: مؤسسة الخوئی الإسلامیة.
زراعتی، عباس. (۱۳۸۳). آیین دادرسی مدنی در نظم حقوقی کنونی. تهران: سمت.
شهیدی، مهدی. (1403). اصول قراردادها و تعهدات (حقوق مدنی، جلد ۲) (نوبت چاپ یازدهم). تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
صدر، محمد باقر. (1430ق). مباحث الأصول (ج. 2، تحقیق: حسینی حائری، کاظم). قم: دارالبشیر.
صدر، محمد باقر. (1432ق). دروس فی علم الأصول (ج. 2). قم: مجمع الفکر الاسلامی.
غزالی طوسی، محمد بن محمد. (1413ق). المستصفى (تحقیق: محمد عبدالسلام عبد الشافی). بیروت: دارالکتب العلمیة.
فیروزآبادی شیرازی، ابواسحاق ابراهیم بن علی بن یوسف. (1424ق). اللمع فی أصول الفقه (ج. 1). بیروت: دارالکتب العلمیة.
قلی‌زاده، احمد. (1379). واژه‌شناسی اصطلاحات اصول فقه. تهران: بنیاد پژوهش‌های علمی فرهنگی نور الاصفیاء.
کاتوزیان، ناصر. (1403). قواعد عمومی قراردادها، جلد ۱. تهران: شرکت سهامی انتشار.
متین‌دفتری، احمد. (1397). آیین دادرسی مدنی. تهران: دانشگاه تهران.
مؤسسه پژوهش‌های اسلامی مجلس. (۱۳۹۸). نقش اصول عملیه در حقوق ایران. تهران: مرکز تحقیقات اسلامی مجلس.
نائینی، محمدحسین. (۱۴۰۹ق). فوائد الاصول، جلد ۴. قم: انتشارات جامعه مدرسین.
همدانی، سید ضیاءالدین. (۱۴۱۶ق). مصباح الاصول، جلد ۳. قم: مؤسسة نشر اسلامی.
سلطانی، زهرا ، پورجواهری, علی و شیخ موحد، محمدعلی . (1403). جامعه‌شناسی حقوقی اصل استصحاب در فقه و حقوق ایران. جامعه‌پژوهی فرهنگی
Koselleck, R. (1985). Futures past: On the semantics of historical time (K. Tribe, Trans.). MIT Press.
Koselleck, R. (2003). The practice of conceptual history: Timing history, spacing concepts (T. S. Presner, Trans.). Stanford University Press.
Koselleck, R. (2004). Vergangene Zukunft: Zur Semantik geschichtlicher Zeiten (4th ed.). Suhrkamp.
Sociological Cultural Studies
Volume 17, Issue 3 - Serial Number 61
Autumn 2026
Autumn 2026
Pages 247-269

  • Receive Date 05 May 2025
  • Revise Date 23 May 2025
  • Accept Date 23 May 2025
  • Publish Date 22 November 2026