Sociological Cultural Studies

Sociological Cultural Studies

Challenges of Dialogue in Contemporary Iran with an Emphasis on the Role of Shariati

Document Type : .

Author
Hadi Geramy
Assistant Professor, Department of Quranic Sciences Studies, Quranic Studies Research Institute, Institute of Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran.
10.30465/scs.2025.52328.3032
Abstract

Abstract
This paper critically re-examines the dialogue between Islamic studies and sociology in contemporary Iran, specifically analyzing the contribution and influence of Dr. Ali Shariati. The research delineates three distinct phases of Islamic studies in Iran: "Revolutionary Islamic Studies," "Religious Intellectualism," and "Academic Islamic Studies." It demonstrates how the continued sociological engagement with earlier forms of Islamic studies (particularly focusing on Shariati), despite its initial constructive role, now acts as a point of rupture and even impasse in this dialogue. Adopting a historical-hermeneutical approach, the article argues that ideological and prescriptive readings of Islam, such as Shariati's class-oriented interpretation, face fundamental methodological and ontological challenges from the perspective of academic Islamic studies. Finally, to overcome this stalemate, the author proposes that sociology adopt a middle ground: a path that leverages the "empirical rationality" of religious intellectualism while remaining faithful to the "hermeneutical historicity" of academic Islamic studies. This trajectory, it is hoped, will lead to a deeper, non-ideological, and historically-informed understanding of Islam, enabling sociology to effectively address contemporary social issues.
Keywords:Islamic Studies, Sociology, Religious Intellectualism, Ali Shariati, Academic Islamic Studies, Hermeneutical Historicity, Empirical Rationality.

Introduction
The nexus between Islamic studies and sociology in contemporary Iran has held a special place, particularly during and after the 1979 Islamic Revolution. Dr. Ali Shariati, adopting a synthetic approach, sought to integrate Islamic teachings with sociological analyses. While his efforts opened new horizons, they also introduced challenges. Islamic studies in Iran has traversed three main stages: Revolutionary Islamic Studies (centered on Shariati, emphasizing social and class dimensions of Islam), Religious Intellectualism (focused on re-examining religious concepts based on the modern world), and Academic Islamic Studies (scientific and historical investigation of Islam). This research aims to analyze Shariati's role, explore the strengths and weaknesses of his efforts in linking these two fields, and propose solutions for deepening this interaction.

Materials & Methods
This research adopts an analytical-historical and hermeneutical approach. By critically re-examining the works of Dr. Ali Shariati (such as "Class Orientation of Islam") and analyzing related intellectual discourses, the study aims to reveal the current challenges in the dialogue between sociology and Islamic studies. In specific sections, for instance, economic concepts in Islamic texts are explored using an "idea-history" (تاریخ انگاره‌ای) and historical-cultural anthropological approach, to highlight the distinction between academic and ideological/prescriptive readings.

Discussion & Result
Dr. Ali Shariati, as a unique figure, simultaneously served as a sociologist and an Islamologist, establishing a deep connection between these two fields. However, just as he was a point of connection, he has also become a point of rupture and impasse, as sociology still finds itself compelled to re-read Shariati, preventing attention to subsequent developments in Islamic studies. Islamic studies in contemporary Iran has undergone three stages: 1. Revolutionary Islamic Studies (centered on Shariati, radical and ideological, in opposition to stagnant traditional jurisprudence, aiming for social transformation). 2. Religious Intellectualism (post-revolution, ideological but focused on realism and empirical rationality, in opposition to political Islam). 3. Academic Islamic Studies (from the 2000s onwards, non-ideological and non-prescriptive, adopting a historical-research approach, seeking to understand religion "as it was," with a potentially more fundamental challenging capacity for traditional Islam than religious intellectualism).
The continuation of sociology's dialogue with outdated versions of Islamic studies (Revolutionary and Religious Intellectualism) has challenging consequences. Specifically, Shariati's class-oriented interpretation of Islam faces methodological and ontological challenges from the perspective of academic Islamic studies. Imposing modern economic/class models on early Islamic society contradicts the principles of academic Islamic studies, which emphasize a historical and anthropological understanding of concepts (such as poverty, wealth, blessing). A case study of "Barakah" (blessing) revealed that this concept in the era of revelation had a metaphysical, not economic, nature. Furthermore, a re-reading of poverty and wealth concepts in Islamic texts with an academic approach shows five types of encounters (praised/condemned poverty, praised/condemned wealth, Kafaaf), all of which are examined subjectively and relatively (depending on the individual, worldly/otherworldly context, and stage of supplication/realization), rather than essentialistically or idealistically. Sociology has often overlooked academic Islamic studies due to its non-rhetorical and non-critical nature, despite this approach offering new capacities for studying Islam.

Conclusion
This research demonstrated that the complex dialogue between Islamic studies and sociology in Iran, despite Shariati's significant past role, now requires re-evaluation. The three stages of Islamic studies (Revolutionary, Religious Intellectualism, and Academic Islamic Studies) were each elucidated with their distinct characteristics and approaches. Shariati's ideological and prescriptive readings face fundamental methodological and ontological challenges from the perspective of academic Islamic studies, as they impose modern concepts onto the historical context of early Islam. To overcome this impasse, it is proposed that sociology adopt a middle ground: leveraging the "empirical rationality" of religious intellectualism to address contemporary and practical concerns, while remaining faithful to the "hermeneutical historicity" of academic Islamic studies to achieve a non-ideological, precise, and historically-informed understanding of Islam. This trajectory will lead to a deepening of the dialogue between these two fields and assist sociology in responding to contemporary social issues.
Keywords
Islamology
sociology
religious intellectualism
Ali Shariati
academic Islamic studies
hermeneutic historicism
empirical rationality
آقاجری، سیدهاشم. (بی‌تا). «شریعتی خداپرست سوسیالیست». ویستا. قابل دسترسی در:  https://vista.ir/m/a/xxo6dتاریخ دسترسی: ۲۲ بهمن ۱۴۰۰.
آزاد ارمکی، تقی. (بی‌تا). «شریعتی؛ جامعه‌شناس یا اسلام‌شناس؟». دین‌آنلاین. قابل دسترسی در:  https://www.dinonline.com/34404/ تاریخ دسترسی: ۲۷ خرداد ۱۴۰۳.
ابن‌اشعث، محمد بن محمد. (بی‌تا). الجعفریات (الأشعثیات)، تهران: مکتبة النینوى الحدیثة، چاپ اول.
بی‌نا. (بی‌تا). «بسط تجربه نبوی». ویکی‌شیعه. قابل دسترسی در:  https://fa.wikishia.net/view/بسط_تجربه_نبوی تاریخ دسترسی: ۲۳ اسفند ۱۴۰۰.
بی‌نا. (بی‌تا). «رؤیاهای رسولانه». ویکی‌شیعه. قابل دسترسی در:  https://fa.wikishia.net/view/رؤیاهای_رسولانه تاریخ دسترسی: ۲۳ اسفند ۱۴۰۰.
پاکتچی، احمد. (۱۳۸۹). روش تحقیق با تکیه بر حوزه‌ علوم قرآن و حدیث  (به کوشش مصطفی فروتن و سیدعلی بنی‌هاشمی). تهران: انجمن علمی دانشجویی الهیات دانشگاه امام صادق(ع).
پاکتچی، احمد؛ شیرزاد، محمدحسین؛ شیرزاد، محمدحسن. (۱۳۹۷). «بازخوانی انگاره ربا در قرآن کریم با تکیه بر الگوهای انسان‌شناسی اقتصادی». مطالعات قرآن و حدیث، ۱۱(۲)، ۶۱-۹۲.
پاکتچی، احمد؛ شیرزاد، محمدحسین؛ شیرزاد، محمدحسن. (۱۳۹۸). «بازتفسیر واژگان "فقر/غنا" در قرآن کریم با تکیه بر زمینه‌های انسان‌شناختی ساخت مفهوم». مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، ۳(۱)، ۲۵-۴۸.
پاکتچی، احمد؛ شیرزاد، محمدحسین؛ شیرزاد، محمدحسن. (۱۳۹۸). «معناشناسی تاریخی و فرهنگی سبیل در قرآن کریم». مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، ش ۶۵، ۷۱-۹۶.
پاکتچی، احمد؛ شیرزاد، محمدحسین؛ شیرزاد، محمدحسن. (۱۳۹۹). «ترس از حفره در قرآن کریم؛ رویکردی انسان‌شناختی به امنیت». مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، ۴(۴)، ۱-۳۰.
بی‌نا. (۱۳۹۸). «گزارش رونمایی و معرفی مجموعه اسلام‌پژوهی». پژوهشگاه علوم انسانی. قابل دسترسی در:  https://www.ihcs.ac.ir/fa/news/19177 تاریخ دسترسی: ۲۳ اسفند ۱۴۰۰.
جعفریان، رسول. (۱۳۹۷). «تغییر بینش‌ها در ایران معاصر در کجا رخ می‌دهد». خبرآنلاین. قابل دسترسی در:  https://www.khabaronline.ir/news/782733 تاریخ دسترسی: ۲۷ خرداد ۱۴۰۳.
خدیر، مهرداد. (۱۳۹۵). «۱۰ اتهام به علی شریعتی». عصر ایران. قابل دسترسی در:  https://www.asriran.com/fa/news/475112تاریخ دسترسی: ۲۷ خرداد ۱۴۰۳.
سعاد جلال، محمد. (۱۹۶۵). «حقیقة الطبقیة فی الإسلام». الکاتب، ش ۴۷، ۳۴-۴۷.
سروش، عبدالکریم. (۱۳۷۸). فربه‌تر از ایدئولوژی. تهران: صراط.
شریعتی، علی. (۱۳۵۹). جهت‌گیری طبقاتی اسلام. تهران: دفتر تدوین و انتشار مجموعه آثار شریعتی.
صدوق، محمد بن علی. (۱۳۶۲). الخصال. قم: انتشارات جامعه مدرسین.
عبدالکریمی، بیژن. (۱۳۹۵). «تأملی بر تاریخ‌سازی‌های تئولوژیک». در: پایان تئولوژی. تهران: نقد فرهنگ.
فاضلی، محمود. (بی‌تا). «شریعتی و نهضت خداپرستان سوسیالیست». قابل دسترسی در:  http://www.oral-history.ir/?page=post&id=1209 تاریخ دسترسی: ۲۲ بهمن ۱۴۰۰.
فروند، ژولین. (۱۳۸۳). جامعه‌شناسی ماکس وبر. (ترجمه‌ی عبدالحسین نیک‌گهر). تهران: توتیا.
کدیور، محسن. (۱۳۹۸). «جامعه‌شناس نواندیش و فقیه جزم‌اندیش». کدیور. قابل دسترسی در: https://kadivar.com/17821/ تاریخ دسترسی: ۲۳ اسفند ۱۴۰۰.
کرون، پاتریشیا. (۱۳۹۴). تاریخ اندیشه سیاسی در اسلام. (ترجمه مسعود جعفری). تهران: سخن.
گرامی، سیدمحمدهادی. (۱۳۹۶). مقدمه‌ای بر تاریخ‌نگاری انگاره‌ای و اندیشه‌ای. (با همکاری علیرضا دهقانی و مقدمه دکتر احمد پاکتچی). تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
گرامی، سیدمحمدهادی؛ شهبازی، امین. (1399). «درنگی فرهنگی ـ انسان‌شناختی در تاریخ بقیع در دو سده نخست هجری». دوفصلنامه تاریخ و فرهنگ، ش105، 61-89.
گرامی، سیدمحمدهادی؛ طیبی فرد، فاطمه. (۱۳۹۹). «درآمدی بر پارادایم‌شناسی مطالعات تاریخی قرآن و حدیث با تکیه بر فلسفه علوم انسانی». دوفصلنامه مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، ش ۲۶، ۲۰۳-۲۳۴.
گرامی، سید محمدهادی؛ میرمحمدحسینی فشمی، فائقه السادات. (۱۳۹۹). «از فقه الحدیث تا انسان‌شناسی فرهنگی: قرائتی مردم‌شناختی از احادیث تربت و بازسازی یک گفتمان هویتی در تشیع نخستین». دوفصلنامه حدیث پژوهی، ۱۲(۲۴)، ۳۱۳-۳۳۸.
مازیار، امیر. (۱۴۰۰). «کدیور و ادعای نقد تاریخی درباره تاریخ‌نگاری صدر اسلام». صدانت. قابل دسترسی در: https://3danet.ir/historical-criticism-soroush-amir-maziar تاریخ دسترسی: ۲۳ اسفند ۱۴۰۰.
مردانی، خیرالله. (۱۳۸۸). بررسی و نقد اندیشه شریعتی. قم: انتشارات سپهر آذین.
مجلسی، محمدباقر. (1403). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
محمودی، محمد. (۱۳۹۹). «محافظه‌کاران انقلابی – شریعتی نظریه‌پرداز ولایت فقیه». ایران لیبرال. قابل دسترسی در:  https://iranliberal.com/1399/06/mohammadi-shariati/ تاریخ دسترسی: ۲۷ خرداد ۱۴۰۳.
مطهری، مرتضی. (۱۳۹4). مجموعه آثار استاد شهید مطهری (ج۳۰). تهران: صدرا.
مصلایی‌پور، عباس؛ شیرزاد، محمدحسین؛ شیرزاد، محمدحسن. (۱۳۹۶). «بازخوانی مفهوم "قرض" در قرآن کریم؛ با تکیه بر انسان‌شناسی اقتصادی». دوفصلنامه مطالعات اقتصاد اسلامی، ۹(۲)، ۷-۳۰.
ملکیان، مصطفی. (۱۳۸۵). راهی به رهایی. تهران: نشر نی.
منصوری، عباسعلی. (۱۴۰۰). «شکاف در جریان روشنفکری دینی». نواندیشی دین کیان. قابل دسترسی در:  https://t.me/farhangi_e_kian/21807 تاریخ دسترسی: ۲۳ اسفند ۱۴۰۰.
میرحسینی، یحیی؛ شیرزاد، محمدحسن؛ شیرزاد، محمدحسین. (۱۳۹۷). «درآمدی بر نقش انسان‌شناسی فرهنگی در فهم و ترجمه احادیث». در: مرتضی سلمان‌نژاد و سیدمحمدهادی گرامی (به کوشش)، رویکردهای نوین در حدیث‌پژوهی شیعه. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.
میرحسینی، یحیی؛ شیرزاد، محمدحسن؛ شیرزاد، محمدحسین. (۱۳۹۷). «انسان‌شناسی فرهنگی به مثابه روشی نوین در نقد احادیث». در: مرتضی سلمان‌نژاد و سیدمحمدهادی گرامی (به کوشش)، رویکردهای نوین در حدیث‌پژوهی شیعه. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.
میرموسوی، سیّد علی. (۱۴۰۰). «نواندیشی دینی در دام ایدئولوژی». دین‌آنلاین. قابل دسترسی در:  https://www.dinonline.com/36196/ تاریخ دسترسی: ۲۳ اسفند ۱۴۰۰.
میرموسوی، سیّد علی. (۱۴۰۰). «نواندیشی دینی و خوانش انتقادی سنت». ادیان‌نیوز. قابل دسترسی در:  https://adyannews.com/96605 تاریخ دسترسی: ۲۳ اسفند ۱۴۰۰.
میری، سیدجواد. (۱۳۹۹). «شریعتی جهانی‌ترین متفکر معاصر ایران است/اسلام‌شناسیِ شریعتی». خبرگزاری مهر. قابل دسترسی در: https://mehrnews.com/xS5rK تاریخ دسترسی: ۲۳ اسفند ۱۴۰۰.
Bostani, Ahmad. (2021). "Rethinking Political Theology in the Islamic Context." In: Islamic Political Theology. Rowman & Littlefield.
Donner, Fred. (2010). Muhammad and the Believers. At the Origins of Islam. Harvard University Press.
Sociological Cultural Studies
Volume 16, Issue 4 - Serial Number 58
Winter 2026
Winter 2026
Pages 395-435

  • Receive Date 08 July 2025
  • Revise Date 11 October 2025
  • Accept Date 12 October 2025
  • Publish Date 20 February 2026